Centar

Tisa

Atar

Tragovi stalnih ljudskih naselja na području novobečejske opštine otkriveni su na Borđošu, Garajevcu i Matejskom brodu. Metejski brod, kao značajno arheološko nalazište, Rešenjem Zavoda za zaštitu i naučno proučavanje spomenika kulture NR Srbije 1950. godine stavljen je pod zaštitu države.

Arheološki lokalitet Matejski brod nalazi se na oko 6 kilometara severoistočno od Novog Bečeja, na granici dva potesa: Matej i Šimuđska strana. To je ustvari izdvojeni plato, na samoj ivici niže lesne terase, elipsastog oblika, veličine 136X50 metara. Na zapadnoj strani plato se okomito spušta, prelazeći u baru, ostatka nekadašnjeg rečnog korita Malog Begeja. Na ovom lokalitetu su od 1949-1952. godine vršena zaštitna iskopavanja i tada je otkriveno sedam neolitskih kuća. Sve su kuće razdvojene uskim prolazima, što navodi na razmišljanje o mogućnosti postojanja primitivne urbanizacije. Arheološki lokalitet Matejski brod je neolitsko naselje koje pripada srednjem neolitu potiske kulturne grupe, koja se datuje u periodu od 3900-3550. godine pre naše ere. Potiska kultura obuhvata severno područje naše zemlje sa koncentracijom lokaliteta između reka Moriša, Zlatice i Tise, sve do reke Galacke koja čini južnu granicu prostiranja. U poznijim fazama ova kultura se širi na jug duž reke Tise i to prevashodno sa banatske strane.

Naselja potiske kulture podizana su na nešto uzdignutijim delovima terena, pa su zahvaljujući tome bila zaštićena od visokih voda. Lokalitet Matejski Brod je pretežno ribarsko naselje na šta ukazuju plitke posude za ribu i tegovi za ribarske mreže. Nalazi ugljenisanih žitarica ukazuju nam na razvitak zemljoradnje. Razvijeno u tom periodu je i stočarstvo o čemu svedoči veliki broj nađenih ostataka životinjskih kostiju.

Plastični ornamenti u vidu nalepka ili rebara mogu pokrivati površinu po sudu deleći je na zasebne celine. Ornamentika grube keramike izvedena je tehnikom urezivanja meandoidnih motiva ili cik-cak linija. Keramika je svetlo mrke, žućkaste, ciglasto-crvene boje, bez prevlake, često sa tragovima crvenog bojenja.

Kultnu keramiku potiske kulture čine žrtvenici i zoomorfni poklonici izrađeni u obliku životinjskih glava /bik, ptica/. Idolna plastika je zastupljena retkim primercima. Karakteristična su i oruđa koja se izrađuju od kosti, kamena i pečene zemlje. To su pljosnate kamene sekire, oruđa od kosti, šila, spatule, harpuni kao i alatke od roga. Poznata je upotreba opsidijana o čemu govore brojni nalazi sa ovog lokaliteta od koga su izrađeni kremeni nožići.

Detaljnija istraživanja i proučavanja potiske kulture kao i samog lokaliteta Matejski Brod pružiće nam više podataka o postojanju i trajanju potiske kulture na našem području.

Matejski brod nalazi sa na elipsastom platou, na obali nekadašnjeg rukavca Tise, Malog Begeja. Plato je nepravilnog, približno elipsoidnog oblika, površine oko 3500 m2. Uzdiže se oko 7 m iznad nivoa nekadašnjeg rukavca Tise. Od Novog Bečeja udaljen je 6 km u pravcu severo ― istoka .

Arheološka istraživanja na ovom lokalitetu započeta su 1949. godine pod rukovodstvom Š. Nađa, tadašnjeg upravnika Gradskog muzeja u Zrenjaninu. Istraživanja su obavljena u kontinuitetu do 1952. godine Posle duže pauze, Narodni muzej u Zrenjaninu je 1962. godine nastavio sistematska istraživanja Matejskog broda. Arheološkim radovima, koji su trajali do 1965., rukovodio je R. Radišić, kustos Narodnog muzeja u Zrenjaninu.

Zemljište platoa Matejski brod se sa zapadne strane odronjava skoro celom svojom dužinom (136 m ). Zbog toga su istraživanja od samog početka bila usmerena upravo na ispitivanje zapadne polovine platoa, kao najugroženijeg dela lokaliteta.

Arheološkim istraživanjima je utvrđeno da su na platou Matejski brod u dužem vremenskom periodu podizana veća ili manja stalna naselja.

Najstarije, verovatno kratkotrajno naselje nastalo je u srednjem neolitu, tokom pozne faze starčevačke kulture. Mlađem neolitu pripadaju dva naselja: vinčansko, koje je nastalo tokom faze Vinča ― Tordoš II, dok je iznad njega formirano naselje potiske kulture. U okviru tog naselja istraženo je deset nadzemnih kuća. Plato Matejski brod je bio naseljen i tokom kasnog bronzanog doba, a zatim je, sve do srednjeg veka bio nenaseljen.

Po konfiguraciji zemljišta i hidro-sistemu teritorija Vojvodine pružala je pogodne uslove za naseljavanje i boravak praistorijskih, posebno neolitskih zajednica. Uslove za podizanje naselja ptružale su dugačke i uzdignute obale reka, bara, potoka, lesne terase i grede koje su dominirale dolinama reka. Ova mesta naseljavana su iz više razloga: blizine vode neophodne za život, bezbednost od visokih vodostaja i poplava, mogućnost korišćenja tekućih voda kao prirodnih komunikacija.

Povoljne ekološke karakteristike uticale su i na izgradnju neolitskih naselja na Matejskom brodu. Period primitivne zemljoradnje i prvih početaka stočarstva smenjuje kulture mezolitskih lovaca i skupljača plodova. Sedelački način privređivanja, vezan za obradu zemlje, uslovljava i podizanje trajnih naselja. Uporedo sa razvojem zemljoradnje i stočarstva počinje izrada grnčarije u koju se odlaže i sprema hrana, glačanih kamenih alatki, izgradnja poluukopanih, a zatim i nadzemnih stambenih objekata. Istraživanjima na Matejskom brodu detaljnije su dokumentovani neki od ovih dugotrajnih i složenih procesa.

Matejski Brod / Snežana Marinković, arheolog Narodni muzej Zrenjanin Fotografija Dušan Marinković

(VAGA SA BOĐOŠA)

I posle skoro dvadeset godina od slučajnog otkrića delova ručne vage na jednom od praistorijskih naselja u blizini Novog Bečeja,"vaga sa Borđosa" predstavlja za sada jedinstveni materijalni dokaz korišćenja ovog drevnog mernog instrumenta na prostoru balkana i Srednje Evrope.

Veoma su joj slične dve kulturne vage od zlata iz saht groba III u Mikeni, što nesumnjivo govori o tome da su oblik i sistem merenja preuzeti iz mikenske civilizacije.

Kao što se to obično događa, veliki broj značajnih arheoloskih nalaza otkriven je slučajno. Delove ručne vage otkrio je 1986. godine inženjer Joca Balakov, arheolog-amater iz Zrenjanina.

Nekoliko godina bez uspeha trajala je potraga za sličnim predmetom u arheološkom materijalu širom Evrope. Sve to vreme vretenasta kost je odležala u fijoci i čekala da bude objavljena. Prva i najbolja prilika ukazala se 1993.godine na Međunarodnom simpozijumu u Berlinu.

Tema tog naučnog skupa bila je Trgovina i saobraćaj u bronzanom i ranom gvozdenom dobu jugoistočne Evrope. Izuzetna prilika za nalaz sa Borđoša, jer je bilo sasvim izvesno da je reč o vagi.

Tema tog naučnog skupa bila je Trgovina i saobraćaj u bronzanom i ranom gvozdenom dobu jugoistočne Evrope. Izuzetna prilika za nalaz sa Borđoša, jer je bilo sasvim izvesno da je reč o vagi.

Tako je nalaz iz jame datovan na kraj bronzanog doba (oko 12 veka pre nove ere ) kada je proizvodnja bronzanih predmeta doživela veliku produkciju, gotovo industrijskih razmera Sipozijum u Berlinu, novembra 1993. godine, prihvatio je predloženo tumačenje i rekonstrukciju vage.

U pitanju je najstarija i prva poznata vaga sa tla Evrope. Zaključujući skup organizator je nalaz sa Borđosa ocenio kao senzacionalno otkriće. Vagu je otkupio Vojvođanski muzej u Novom sadu za malo inflatornih dinara 1994.godine, gde se i danas nalazi.

Od trenutka kada je vaga dospela u stručnu arheološku literaturu, vrlo brzo su se pojavile reakcije. Otkrivaju se zatureni delovi vaga po depoima muzeja i sa jasnim izgledom vage sa Borđosa prepoznaju i uvode u stručnu literaturu. U tom pogledu najizrazitiji uticaj i korist imali su arheolozi Italije. Vaga sa Borđosa postala je nosilac stila jedne vrste ručnih vaga, što joj obezbeđuje visok značaj u ovim retkim i veoma važnim instrumentima u praistoriju.

Posle svega može se postaviti i sasvim logično pitanje. Otkud vaga u jami? Bila je nezavrsena. Nedostajale su joj metalne spojke i tasovi, a sve ostalo je bilo dosledno izvedeno. Tasovi su bili od kože i vremenom su degradirani.

Metalne spojke nisu bile postavljene. Ako znamo da je vaga čuvana kao sveti rekvizit, zajedno sa njom ostaje i večita tajna-ko ju je i zašto odbacio?

Izvod iz teksta dr Predraga Medovića

Slano Kopovo, izuzimajući između Kopova i Malo Kopovo, oduvek je bilo predmet interesovanja zbog svoje neponovljivosti i prepoznatljivo ne samo po svom ptičijem svetu nego i po slatinskoj vegetaciji. Tu je 1988. godine za nauku izdvojena asocijacija Salicornieto-Suaedetum maritimae continentale, čiji su ravnopravni članovi Salicornia europaea /caklenjača ili bezlisna solnjača/ i Suaeda maritima /obična jurčica/, što je jedinstven slučaj u svetu, jer se, po navodima botaničke literature, ove dve vrste na terenu isključuju. Istovremeno je Slano Kopovo jedino nalazište vrste Salicornia europaea u Srbiji.

Specijalni rezervat prirode Slano Kopovo PLAN UPRAVLJANJA Novi Bečej, 2006.

»Slano kopovo se nalazi u srcu banata pet-šest kilometara istočno od Novog Bečeja, između puteva za Novo Miloševo i Bašaid a prostire se na površini oko 500 hektara. O istorijskom nastanku Slanog Kopova svedoči nam geološki sastav zemljišta. Iz ovog se može zaključiti da je ova pustara nekada bila meandar Tise.

Vremenom je Tisa prirodnim putem menjala svoj tok da bi za njom ostale mrtvaje, bare i močvare. Na jednoj karti iz XV veka obeleženo je kao jezero koje se u XVIII veku povećalo i poprimilo oblik potkovice. Posle sledeća dva veka vidimo da se jezero rastavilo na dva dela i dobilo naziv Malo i Veliko Kopovo.

Malo Kopovo se nalazilo u neposrednoj blizini Novog Bečeja. U početku su ga meštani koristili kao kupalište za patke, da bi posle smanjivanja nivoa vode zatrpavali otpacima, tako da danas ne postoji. Nasuprot tome, Veliko Kopovo i dan danas postoji i sve promene na njemu koje su nastale prirodnim putem, ostale su vidljive.

Dok je još ovaj predeo bio u sklopu meandra Tise, zemljište je bilo žuto. Kasnije su visoke podzemne vode izbacile na površinu slane rastvore, stvarajući na taj način solonjec tj. solončak tip zemljišta. Prilikom isparenja vode koncentracija soli se povećavala. Žuto lesnato zemljište tada prima sivu boju. Na ovako nastalom slanom zemljištu zbog velike količine soli, manjka vode i velikog kolebanja temperature, mogu opstati samo retke biljke. U međuvremenu se površina jezera vidno smanjivala a oko nje se širio travnjak. Ovakve površine u Banatu nazivamo Kopovom, a to mesto gde je pored zemljišta i voda slana, a ponekad i vazduh, može biti samo Slano Kopovo.«

Slano Kopovo je jedno od retkih neteknutih bara na ovom području. Mnogobrojne i raznovrsne ptice, kao i retka flora oko nje, čine je izuzetno interesantnom.

Slano Kopovo je krajem XX veka proglašeno za međunarodno značajno stanište ptica po IBA projektu. Uredbom Vlade Republike Srbije Slano Kopovo je 2001. godine proglašeno za Specijalni rezervat prirode.

Prema članu 7. Uredbe o zaštiti specijalnog rezervata prirode "Slano kopovo" (Sl. glasnik RS br. 74/2001) o Specijalnom rezervatu "Slano kopovo" stara se Lovačko društvo "Novi Bečej".
Lovačko društvo obavlja poslove čuvanja i održavanja specijalnog rezervata "Slano kopovo" i obezbeđuje sprovođenje propisanog režima zaštite.

Crkva Arača kao najbolje oćuvan srenjovekovni spomenik na banatskim prostorima nalazi se severno od Novog Bečeja na udaljenosti od oko 12 kilometara. Crkva Arača dobila je naziv po istoimenom naselju Arača. O crkvi Arača Milka Medić u zborniku Matice srpske za likovne umetnosti br.10 iz 1974. godine piše sledeće׃

»Na osnovu dostupnih istorijskih podataka o spomeniku ne može se utvrditi tačno vreme njegove izgradnje. Spomenici koji pripadaju Lebenjskoj stilskoj grupi (građevinska škola u Mađarskoj tokom XIII veka) grade se od 1212. godine, kada je izgrađena crkva Lebenj, pa gotovo do kraja XIII veka. Sve ove crkva, a takođe i crkva u Arači, pripadaju prelaznom romanogotičkom stilu׃ luci su još polukružni ili blago prelomljeni, prozori uzani, takođe polukružno završeni, zidovi masivni. Šema osnove crkve i njen prostorni sklop pokazuju da su manastir osnovali Benediktanci«.

Zavod za zaštitu i naučno proučavanje spomenika kulture u Beogradu doneo je rešenje 1948. godine, kojim se stavlja pod zaštitu države Romanska crkva Arača. Srednjevekovna crkva Arača nalazi se na oko 12 km severno od Novog Bečeja. Naselje je na lesnoj terasi, oko 13 km istočno od korita Tise. Crkve i manastir su na samoj obali manjeg vodotoka Crne bare na nadmorskoj visini 80.00 metara. Ova barovita depresija pripada istoj aluvijalnoj ravni Tise. Visokim vodama naselje je tokom Crne bare često i gotovo u potpunosti njom okruženo. Ovim vodenim putem naselje je bilo povezano sa minor koritom Tise. Koristeći ove pogodnosti, za vezu sa udaljenim krajevima naselje je koristilo brodove/skele. Na desnoj obali Tise to su Perlek i Peturrewe /Rokai 1983, 162/, kao i Bechey i Borgyas na istoj levoj obali reke /Rokai 1983, 154, 155/.

Sa utvrđenjem Bechey na samoj obali Tise, Arača je bila povezana i sada u rasteru njiva vidljivim srednjovekovnim putem u dužini od oko 13 km.

Iskopavanja organizovana krajem prošlog veka iznela su na svetlost dana nalaz koji će u velikoj meri upotpuniti znanja o Arači i istovremeno postati zaštitni znak ovog svetog mesta. Arački kamen ubrzo postaje predmet interesovanja i rasprava, nagađanja, ali i analiza koje su u najvećoj meri odnose na razmatranja i tumačenja likova na jednoj od širih strana ploče. U manjoj meri komentarisana je ornamentika na bočnim stranama iste ploče.

Brigu o lokalitetu preuzima država, a na osnovu Zakona o zaštiti spomenika kulture i prirodnih retkosti FNR Jugoslavije i rešenja od 16. februara 1948. godine »Arača-romanska crkva u ruševinama kod Vološinova, srez begejski AP Vojvodina ima se smatrati opštenarodnim dobrom i stavlja se pod zaštitu države sa njenom neposrednom okolinom.«

U obrazloženju nadalje stoji:»Trobrodna bazilika, dalmatinsko-benediktanskog tipa podignuta u XIII veku na temeljima starijih gradnji, crkva Arača dva puta uništavana sačuvala je do danas neke masivne delova svoje građevine koji mogu poslužiti za proučavanje kulturne istorije naših naroda.« Ovoj odluci su predhodila skromna iskopavanja obavljena 1946. godine /MANO-ZISI 1953, 76-84/.

Obimnija iskopavanja i uopšte zaštita lokaliteta kao i kozervatorsko-restauratorski radovi obavljaju se u periodu 1970-1978. godine. Radove organizuje Pokrajinski zavod za zaštitu spomenika kulture /Vojvodina, Novi Sad/, a njima rukovodi Šandor Nađ**, arheolog Vojvođanskog muzeja u Novom Sadu.

Konzervatorsko restauratorske radove, kao i rad na tehničkoj dokumentaciji organizuje Miomir Petrović, tehničar konzervator Pokrajinskog zavoda za zaštitu spomenika kulture, uz angažovanje Milke Čanak, konzervatora Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture, Beograd.

U delu Potisja u kome je Arača, već su viđeni ovako oblikovani temelji. Osim toga to jesu dobra, praktična, jednostavna i trajna rešenja, izvesno je da su za one koji su osnivali sveta mesta imali dublja značenja, iskonska tek kasnije transponovana u ideje hrišćanstva.

Na ovaj način oblikovani su temelji u Hajdukovu /SEKEREŠ 1967, 150-151/, srednjovekovnom naselju Botra kod Bečeja /STANOJEV 1996, 21-23/, kao i neke od temelja manastira Oroslanoš. Kao i nešto severnije parohijske crkve, naselja Ópusztaszer i Csengele /HORVÁTH 1975, 347-348; HORVÁTH 1978, 95,96/. Naše navođenje je svakako nepotpuno, ali je izvesno da su viđene na širem prostoru Panonske nizije /MESTERHÁZY 1969, 91-94; SZATMÁRI 1998, 76-79, 176-177, 466-469, 483-486, 624-625; JANKOVICH-SZATMÁRI 1998, 673-676; HABOVŠTIAK 1985, 187, 188/.

Bazilika u Arači je trobrodna, tri apside koje su polukružne i iznutra i spolja. Širina apside srednjeg broda je oko 4,9 m, a dubina od oko 2,6 m. Širina bočnih apsida je oko 2,7 m, a dubina od oko 1,4 m. Njihova organizacija, odnosi i dimenzije brodova, upućuju na parohijsku crkvu. Spoljne mere bazilike, bez apsida, su 22,8-23,0 m, uokviruju tri broda.

* Iskopavanjem rukovodio arheolog Gerece Peter 1896. godine.
** Rođen u Novom Bečeju 1912-1995. Primedba AK.

Nebojša Stanojev (ARAČA CRKVE NEKROPOLA MANASTIR, Muzej Vojvodine, Novi Sad 2004)